Balanceren op de cao-helling Oorzaken van de daling van de cao-dekkingsgraad en wat eraan te doen is

De cao is de hoeksteen van het Nederlandse stelsel van arbeidsverhoudingen, het ‘poldermodel’. Lange tijd werd als vanzelfsprekend aangenomen dat het overgrote deel van de werknemers onder een cao valt, zodat hun arbeidsvoorwaarden het resultaat zijn van goed overleg tussen vakbonden en werkgevers. De laatste tien jaar blijkt een hoge en stabiele dekking van cao’s
echter niet meer zo vanzelfsprekend. Het aandeel werknemers dat onder een cao valt, brokkelt langzamerhand af. Tegelijkertijd neemt het aandeel zzp’ers, die evenmin onder een cao vallen, toe. Hierdoor worden momenteel nog maar voor drie op de vijf werkenden in Nederland de arbeidsvoorwaarden in een cao geregeld. Dit roept de vraag op hoe lang de hoeksteen van de cao
het huis van de Nederlandse arbeidsverhoudingen nog kan stutten. Als deze hoeksteen bezwijkt, kan dit vergaande consequenties hebben voor de rest van het bouwwerk. Kortom, het in het verleden bejubelde poldermodel is geen rustig bezit meer.
Over de oorzaken van de dalende cao-dekkingsgraad is nog weinig bekend. In deze publicatie doet het Wetenschappelijk Bureau voor de Vakbeweging een poging de trends en mechanismen die hierachter schuilgaan, bloot te leggen. Daartoe zijn zowel recente cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek geanalyseerd als praktijk-deskundigen geïnterviewd. Het beeld dat hieruit naar voren komt is niet rooskleurig. De cao lijkt langzaam maar zeker af te glijden van, wat in deze publicatie wordt genoemd, de cao-helling. Beargumenteerd wordt, dat een branche die eenmaal is afgegleden, voor een bijna onmogelijke taak staat om weer naar boven te klimmen. Als de daling van de cao-dekking niet snel een halt wordt toegeroepen zou weleens een cruciale grens kunnen worden overschreden, waarna er geen weg terug meer is. Deze publicatie roept dan ook op tot een meer fundamentele discussie over de grondslagen van ons stelsel van collectieve arbeidsverhoudingen. Een oproep die overigens minstens zozeer gericht is aan de
werkgevers en de overheid als aan de vakbeweging.