'Samen grip krijgen op kritisch burgerschap' Onderzoeksrapportage onderzoekswerkplaats in het mbo: Democratisering van kritisch denken

De werkplaats

Met ondersteuning en subsidie van het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek hebben ROC van Twente en ROC Midden Nederland in hun consortium praktijkproblemen ingebracht. Het consortium, verder bestaande uit de Hogeschool Utrecht, de Rijksuniversiteit Groningen, de Universiteit Twente en Cito, hebben deze problemen in gezamenlijkheid aangepakt. De samenwerking heeft geleid tot een onderzoekswerkplaats burgerschap, getiteld Democratisering van kritisch denken (hierna werkplaats). ROC van Twente en ROC Midden Nederland constateerden in 2017 dat hun inspanningen onvoldoende bleken om op te leiden voor kritisch denken en participatie. Immers, democratie is verantwoordelijk zijn voor het samenleven, voor onszelf en voor elkaar. Dit kan alleen door kritisch te kunnen denken. Als kritisch denken een kerncompetentie is van democratisch burgerschap, dan is leren kritisch denken een kerntaak van het beroepsonderwijs. Kritisch denken is dus niet alleen voorbehouden aan studenten in het hbo en wo, maar ook zeker voor studenten in het mbo. Om dit te bereiken moeten we het kritisch denken toegankelijk maken voor iedereen, het democratiseren van kritisch denken. Vandaar dat de werkplaats vijf doelstellingen had:
1) Een onderbouwde en praktische visie
2) Uitgroeien tot een permanente, professionele leergemeenschap
3) Kennisontwikkeling om kritisch denken te integreren in de praktijk
4) Kennis over effectieve leerstrategieën en meetinstrumenten
5) Professionaliseren van docenten in relatie tot het ontwerpen van formatieve toetstaken

Om deze doelstellingen te behalen, is in de werkplaats door docenten in co-creatie met onderzoekers en andere onderwijsprofessionals in docentontwikkelteams (dots) gewerkt aan het ontwerpen, uitvoeren en evalueren van kritisch burgerschapsonderwijs. Overkoepelend is er een breed scala aan theoretisch, empirisch, kwalitatief en kwantitatief onderzoek uitgevoerd. In grote lijnen zijn twee type onderzoeksactiviteiten te onderscheiden: een theoretisch onderzoek naar de uitgangspunten van de werkplaats en er is onderwijskundig ontwerponderzoek gedaan naar het proces van de werkplaats. Het ontwerponderzoek bestond vervolgens in grote lijnen uit twee delen: (1) onderzoeksactiviteiten waarmee inzicht kan worden verkregen in de validiteit, bruikbaarheid en effectiviteit van de benadering van de werkplaats en (2) onderzoeksactiviteiten waarmee inzicht kan worden verkregen in kenmerken van assessmenttaken om kritisch burgerschap inzichtelijk te krijgen en het leren te ondersteunen en professionalisering van docenten hierin.

Theoretisch onderzoek
Uit het theoretisch onderzoek blijkt dat binnen het historisch perspectief op de onderlinge relatie tussen kritisch denken, bildung, burgerschapsonderwijs en beroepsvoorbereiding in het pedagogisch denken van de vorige eeuw er een sterke onderlinge samenhang was tussen deze begrippen, waarin zowel een dimensie van socialisatie als autonomie te herkennen valt. Vanuit het hedendaags perspectief valt op dat de begrippen kritisch denken, burgerschapsonderwijs en bildung vaak worden geïnterpreteerd vanuit socialisatie als een onderwijsideaal.

Een valide, bruikbare en effectieve benadering
Naast dat de benadering gebaseerd is op theoretisch onderzoek over de relatie tussen de begrippen, is er literatuur bestudeerd over het ontwerpen van onderwijs om kritisch denken en burgerschap te bevorderden. Een belangrijk inzicht is dat er verschillende manieren zijn om kritisch denken in het onderwijs te benaderen, van instrumenteel tot meer emanciperend. Voor het ontwerpen en uitvoeren van onderwijs vallen thema’s als interactie, ondersteuning van het leren, authenticiteit en onderzoekend leren op. Een bruikbare benadering betekent dat er ruimte moet zijn voor zowel theorie als praktijk. Dit bleek uit het volgen van docenten in de dots. Beide niveaus moeten ruimte krijgen, maar de nadruk verschilt per moment. Een bruikbare benadering betekent daarnaast in het algemeen tijd en middelen voor structurele reflectie en voor praktische zaken. Werken aan kritisch burgerschapsonderwijs moet tot slot resultaten laten zien die bijdragen aan de beoogde doelen bij de studenten. In een relatief korte periode blijkt het moeilijk om zichtbare resultaten te zien in de zelfgerapporteerde kritische houding van studenten met gebruik van een generiek en indirect meetinstrument. De werkplaats heeft in het tweede deel de focus gelegd op meer authentieke en directe taken om zicht te krijgen in de ontwikkeling van kritische burgerschapscompetenties.
 
Zicht krijgen op kritisch burgerschap om leren te ondersteunen

Het ontwerponderzoek bestond in het tweede deel van de werkplaats uit het ontwerpen, uitproberen en evalueren van authentieke taken. Diverse onderzoeksactiviteiten zoals focusgroep gesprekken en een vragenlijst zijn gebruikt om dit proces te evalueren. Belangrijk inzicht: om zicht te krijgen op de ontwikkeling van kritische verantwoordelijkheid van studenten, is een uitwerking van wat je wilt weten, van belang. Een blauwdruk om zelf taken te maken die zicht geven op kritische verantwoordelijkheid, kan hierbij helpend zijn. Een helderde definitie, succescriteria en kenmerken van taken en contexten om zelf taken te maken, zijn hierbij van belang. Taken dienen bovendien zo te worden ontworpen en in de praktijk uitgevoerd, dat studenten effectieve feedback krijgen en weten wat er nodig is om een stap verder te komen. De docent past bovendien zijn of haar onderwijs aan op basis van inzichten uit afname van de taken. Tot slot zijn er professionaliseringstrajecten over formatief evalueren en het inbedden van kritisch burgerschapsonderwijs in het curriculum uitgevoerd en ook deze zijn geëvalueerd vanuit het perspectief van de deelnemende docenten. Voorbeelden van opbrengsten zijn een toenemend bewustzijn van het eigen handelen en meer kennis op het gebied van formatief evalueren. Over het algemeen bleken beide geanalyseerde trajecten bruikbaar, waarbij beide trajecten een andere nadruk leggen op docentprofessionalisering.

Wisselwerking theorie en praktijk

Door het nadenken en de dialoog te voeren over concepten, door vervolgens te ontwerpen, uit te proberen in de klas en hierop te reflecteren, kan er een wisselwerking ontstaan tussen theorie en praktijk. De onderzoeksactiviteiten hebben vanuit verschillende perspectieven inzicht gegeven hoe je als professionele leergemeenschap kan werken aan het vormgeven van kritisch burgerschapsonderwijs.