Schrijfkader 2.0: Een didactisch kader voor onderwijspeiling schrijfvaardigheid

Sinds de jaren tachtig wordt om de vijf of zes jaar een peilingsonderzoek uitgevoerd om een beeld te krijgen van de stand van het onderwijs en de leerresultaten van leerlingen in het (speciaal) basisonderwijs.
De volgende peiling schrijfvaardigheid voor het basisonderwijs en speci-aal (basis-)onderwijs (s(b)o)staat ingepland voor 2028. Daarom is op ver-zoek van de Inspectie van het Onderwijs en het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO) een actualisatie van het Schrijfkader uitgevoerd (Janssen & Van Weijen, 2017), dat de theoretische basis vormde voor de vorige peiling in 2019 (Inspectie van het Onderwijs, 2021). Het doel van deze literatuurstudie was om te bepalen welke nieuwe inzichten over effectief schrijfonderwijs in het (s)bo meegenomen zouden moeten worden in een verbeterd Schrijfkader 2.0.
De beschrijving van het oorspronkelijke Schrijfkader (Janssen & Van We-ijen, 2017) diende als startpunt voor dit onderzoek. Dat kader werd aange-vuld en herbewerkt tot een Schrijfkader 2.0 (SK2.0) op basis van relevante inzichten uit theoretische en empirische bronnen die sinds de publicatie van het originele Schrijfkader (SK1.0) verschenen zijn. Het uitgewerkte Schrijfka-der 2.0 geeft een beeld van de relevante onderwijskenmerken die een rol spelen bij het vormgeven van schrijfonderwijs. Deze kenmerken kunnen ver-volgens onderzocht worden in het peilingsonderzoek, dat naast leerpresta-ties ook de onderwijspraktijk in kaart brengt: het onderzoek naar het on-derwijsaanbod. Daarom is naast het Schrijfkader ook het overzicht van mo-gelijk bruikbare instrumenten voor peilingsonderzoek naar schrijfonderwijs uit het vorige Schrijfkader rapport aangevuld met nieuwe instrumenten.
De uitkomsten van de literatuurstudie bevestigden het belang van de be-langrijkste componenten van effectief schrijfonderwijs uit het Schrijfkader 1.0: strategie-instructie, feedback, samen schrijven en doelen stellen. In aanvul-ling daarop bleek uit recente onderzoeken ook het belang van zelfregule-rend leren, de integratie van lezen en schrijven en digitalisering voor effec-tief schrijfonderwijs. Voor het speciaal onderwijs bleken scaffolding, adapti-viteit en de inzet van digitale ondersteuning ook waardevol. Die componen-ten zijn daarom geïntegreerd in het Schrijfkader 2.0.
Het Schrijfkader 2.0 biedt nu een geordende reeks variabelen die alle bijdragen aan effectief schrijfonderwijs. Omdat de indeling van het vorige Schrijfkader grotendeels overeind bleef, denken we dat dit een redelijk sta-biel model is geworden van wat ertoe kan doen in schrijfonderwijs. Op basis van een analyse van alle componenten en subcomponenten in het geactua-liseerde Schrijfkader, formuleerden we aan het eind van ieder onderdeel aanbevelingen voor peilingsonderzoek.
Het hele Schrijfkader 2.0 bestaat, net als de vorige versie, uit bijna 100 verschillende componenten. Daarom is het onvermijdelijk dat er keuzes ge-maakt zullen moeten worden in welke componenten en bijbehorende aan-bevelingen meegenomen kunnen worden in het komende peilingsonder-zoek. Wij raden aan om in het volgende peilingsonderzoek in ieder geval aandacht te besteden aan de volgende thema’s: Veranderingen in relevante variabelen uit de vorige peiling, Samenhang in het onderwijsprogramma, Variatie in instructie, Differentiatie, Zelfregulerend leren, Leerkrachtopvattin-gen over schrijven en schrijfinstructie, Feedback en Reviseren, Dekking van leerstof en didactiek, Digitaliteit, Meertaligheid en aanvullende didactiek voor het speciaal (basis-)onderwijs (SBO).
De uitgebreide beschrijving van het Schrijfkader 2.0 (zie Bijlage 1) en de instrumenteninventarisatie (zie Bijlage 4) bieden wij aan als leidraad bij de voorbereiding van het volgende peilingsonderzoek en de keuzes die daarbij gemaakt moeten worden over wat wel of niet gemeten wordt.