Publieke verwachtingen van journalistieke accountability: hoe denken Nederlanders over de verantwoordelijkheid van de journalistiek?

Het Nederlandse publiek vindt de Nederlandse nieuwsvoorziening in het najaar van 2011 niet slecht - ook al stelt het vragen bij een toenemende commercialisering van nieuwsmedia. In vergelijking met andere landen waar het wantrouwen in nieuwsmedia sterk is toegenomen, is dit een opvallend positieve uitkomst van ons onderzoek naar de opvattingen van het publiek over nieuwsmedia in Nederland.

De Nederlandse bevolking is - zoals al langer bekend - behoorlijk geïnteresseerd in nieuws. Maar zij heeft slechts weinig belangstelling voor de journalistiek en de wijze waarop het nieuwsaanbod tot stand komt. In combinatie met de relatieve tevredenheid over het nieuwsaanbod, verklaart deze terughoudendheid waarom de meeste burgers niet echt geïnteresseerd zijn in actieve deelname aan journalistieke accountability of governance.

Maar deze opvallende tevredenheid en terughoudendheid betekenen niet dat de journalistiek volgens het publiek gewoon haar gang kan gaan. Integendeel:
Ten eerste heeft het publiek duidelijke opvattingen over de regels die in de journalistiek moeten worden gevolgd. Onafhankelijkheid en transparantie staan daarbij voorop.
Ten tweede beschouwt het publiek het als een taak van de journalistiek zelf om de naleving van journalistieke regels te controleren en af te dwingen. Passende instrumenten daarbij zijn een verplichte beroepsopleiding, controle door de leiding van nieuwsmedia, en schorsing als journalistieke regels met voeten worden getreden.
Ten derde vinden Nederlandse burgers ook dat zij zichzelf vaker moeten laten horen als berichtgeving niet bevalt. Nieuwsmedia moeten vervolgens meer rekening houden met (de klachten van) hun publieken.
In de vierde plaats kunnen onafhankelijke deskundigen - zoals ombudslieden - een bemiddelde rol vervullen tussen nieuwsmedia en publieken. Ook zouden deze experts zich uit moeten spreken over de kwaliteit van nieuwsmedia.
En ten slotte, als het echt mis gaat, moeten nieuwsmedia door externe instanties - zoals de rechter - (financieel) aansprakelijk worden gesteld. Maar zelfs in die gevallen moet de overheid zich niet met de nieuwsvoorziening bemoeien.

Samengevat heeft het Nederlandse publiek dus een voorkeur voor een professioneel model van aansprakelijkheid, zoals we dat ook uit de medische wereld kennen. Het publiek beschouwt de onafhankelijkheid van de nieuwsvoorziening als een groot goed. Het heeft bovendien voldoende vertrouwen in nieuwsmedia, en misschien ook voldoende besef van het eigen gebrek aan belangstelling en kennis, om de nieuwsvoorziening aan deskundige journalisten over te laten. Maar de professie moet het in haar gestelde vertrouwen wel rechtvaardigen door transparant, responsief en waar nodig aansprakelijk te zijn.