Sociaal beleid in een muntunie: puzzels, paradoxen en perspectieven

Sterke nationale welvaartsstaten en Europese eenmaking waren de mooiste poli-tieke projecten van de 20 ste eeuw: ze gaven hoop. Welvaartsstaten zouden mensen 'bevrijden van vrees en nood'. De Europese integratie moest een einde stellen aan een geschiedenis van bloedige oorlogen. Beide projecten lijken nu vast te lopen. De Europese Unie (EU) is geconfronteerd met vragen die existentieel zijn omdat ze gaan over het doel zelf van de samenwerking. Het doel van welvaartsstaten wordt niet in vraag gesteld, maar de indruk bestaat dat ze steeds minder in staat zijn hun algemeen aanvaarde doel – mensen beschermen – waar te maken. Ik zal het niet hebben over de aaneenschakeling van crisissen in de Unie. Ik zal het ook niet hebben over alle uitdagingen waar onze welvaartsstaten voor staan. Belangrijke vraagstukken blijven daarmee buiten het gezichtsveld van deze lezing. Ik zoom in op één specifie-ke kwestie: zou het kunnen dat de verdere ontwikkeling van het Europese project en het project van nationale welvaartsstaten – tot overmaat van ramp – strijdig zijn met elkaar? Zouden we te maken hebben met een tragisch dilemma, omdat hun doelstellingen (integratie en openheid door de Unie, bescherming en zekerheid door nationale welvaartsstaten) als doelstellingen niet langer verenigbaar zijn? Een school van academische onderzoekers is deze mening inderdaad toegedaan: vol-gens Fritz Scharpf kan de EU, zoals die opgevat is, onmogelijk een sociale markt-economie vormen; ze duwt de lidstaten systematisch in de richting van een liberaal model 2. De grondleggers van het Europese project dachten dat absoluut niet, wel in-tegendeel: de ondertekenaars van het Verdrag van Rome waren ervan overtuigd dat economische integratie zou bijdragen tot de ontwikkeling van rijke en inclusieve na-(1) Oratie bij de benoeming tot Universiteitshoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, 1 juni 2016. Cantillon en Brian Burgoon voor hun punctueel commentaar en hulp, en de medewerkers van het Centre for European Policy Studies (CEPS) voor de stimulerende discussies over herver-zekeringen van nationale werkloosheidsuitkeringen bij de voorbereiding van de tekst. (2) Zie Scharpf (2009) voor een synthese van de opvatting die hij daarover ontwikkelde in een reeks van belang-rijke publicaties. Ik situeer deze opvatting in een breder geheel van analyses over de sociale impact van de EU in Vandenbroucke (2013).