Rechtszekerheid als publiek belang: over de notaris, zijn domein en de markt

Dit position paper is geschreven naar aanleiding van de op handen zijnde evaluatie van de Wet op het Notarisambt (WNA) die sinds 1 oktober 1999 in werking is getreden. In de onroerendgoed- en ondernemingspraktijk speelt het publiek belang rechtszekerheid een belangrijke rol en is overheidsingrijpen gericht op borging van dit publiek belang op economische gronden gerechtvaardigd. De overheid kan op verschillende manieren ingrijpen in de contractmarkt. Op basis van een analyse conform de Calculus van het publiek belang blijkt dat permanente zeggenschap en overheidsproductie onnodig sterk ingrijpen op de contractmarkt. Wetgeving en regelgeving zijn voldoende. Op dit moment heeft de overheid op verschillende manieren op de contractmarkt ingegrepen, ondermeer door instelling van een domeinmonopolie. Onze analyse wijst uit dat dit domeinmonopolie op economische gronden voor de familiepraktijk niet nodig is. Onze analyse wijst tevens uit dat het domeinmonopolie voor de onroerendgoed- en ondernemingspraktijk op economische gronden gerechtvaardigd kan zijn. Het onderzoek voorziet niet in een kosten-baten analyse van het domeinmonopolie ten opzichte van alternatieven, waardoor niet duidelijk wordt of het domeinmonopolie de meest optimale vorm van ingrijpen is op deze twee deelmarkten van de contractmarkt. Bij het openbreken van het domeinmonopolie zou kritisch moeten worden gekeken naar de kosten en baten van dit monopolie in beide deelmarkten.

Behalve naar het domeinmonopolie kijken we in het onderzoek ook naar kwaliteitstransparantie en naar de bescherming van de notariële beroepsgroep door allerlei mededingingsbeperkende (zelf)regulering.

Kwaliteit kan verder transparanter worden door:

kwaliteitscriteria met betrekking tot integriteit en juridische ambachtelijkheid op te stellen en te operationaliseren,
het toezicht en het klachtenrecht aan te passen (stel een geschillencommissie in en overweeg een ‘consumentenzetel’ bij de KNB), en
benchmarking en ‘naming en shaming’ toe te passen.

Ten slotte is het aan te bevelen om de marktwerking in het notariaat te verbeteren door:

Het geheel afschaffen van de ministerieplicht. Daarmee wordt specialisatie mogelijk en dus ook toetreding vereenvoudigd. Het terugdraaien van de langere opleidingseisen en het verplichte ondernemingsplan.
Het instellen van een notaris in loondienst van een notaris.
Het stimuleren van parttime dienstverbanden.
Het volledig (en niet zoals nu gedeeltelijk) afschaffen van het verbod op het verrichten van handelingen buiten het eigen arrondissement.