Maatschappelijk bungeejumpen of gerichte zelfsturing? Essay over zelfsturing in the publieke sector

Zelfregulering heeft een stevige institutionele plaats verworven. Zo wordt in de Aanwijzing voor de Regelgeving in artikel 7c aangegeven dat voorafgaand aan het treffen van een regeling eerst onderzocht dient te worden "of de gekozen doelstellingen kunnen worden bereikt door middel van het zelfregulerend vermogen in de betrokken sector of sectoren dan wel daarvoor overheidsinterventie noodzakelijk is". In artikel 8 wordt vervolgens gesteld dat men bij het bepalen van de keuze voor een mogelijkheid tot overheidsinterventie zoveel mogelijk dient aan te sluiten bij het zelfregulerend vermogen in de betrokken sector of sectoren. Ook bij de effectbeoordeling van voorgenomen regelgeving wordt de indiener gevraagd of het beleidsdoel niet via zelfregulering kan worden bereikt.

In tegenstelling tot zelfregulering heeft zelfsturing in de praktijk niet zo’n stevig verankerde plaats verworven. Daar waar de term zelfregulering al wel redelijk ingeburgerd is, geldt dat niet voor zelfsturing. De mogelijkheden voor zelfsturing (en trouwens ook voor zelfregulering) lijken nog lang niet allemaal benut.

Dit heeft ook te maken met het feit dat wetgeving veeleer als indicator voor succes voor het optreden van een bepaald bewindspersoon wordt gezien in vergelijking met het bevorderen van zelfsturing. Met wetgeving wordt immers iets opgelost door de sterke hand van de wetgever (de bewindspersoon) en dat is goed voor een daadkrachtig imago ("een convenant staat niet goed op je CV", hoor je wel eens in de wandelgangen).

Toch is dat een misconceptie. Zelfsturing betekent immers niet dat men kan vervallen in vrijblijvendheid. Er zullen te allen tijde - dus zowel bij overheids- als bij zelfsturing - adequate en handhaafbare normen moeten zijn.

Hoe dan ook, er lijkt een omslag in het beleid waarneembaar dat steeds meer op horizontali-sering, en als onderdeel daarvan op zelfsturing, is gericht.3 Na een periode van overheids-sturing (voor 1980) en van sturing door terugtreding met privatisering en deregulering (1980-1995) zijn we nu aanbeland bij een nieuwe manier van sturen. Dit essay gaat over zelfsturing in de publieke sector. Er staan drie vragen centraal.

Wat is zelfsturing?
Wanneer kan (gerichte) zelfsturing in de plaats van of naast overheidssturing worden ingezet zonder dat sprake is van ‘maatschappelijk bungeejumpen’?
Als zelfsturing haalbaar is, hoe vindt zelfsturing dan in de praktijk plaats?