‘Als gy maar schérp wordt, zo zyn wy, én gy voldaan.’ Rationalistische ideeën van het kunstgenootschap Nil Volentibus Arduum 1669-1680

Dit proefschrift analyseert de activiteiten en werken van het Amsterdamse kunstgenootschap Nil Volentibus Arduum (Waar een wil is, is een weg) gedurende de eerste tien jaar van zijn bestaan, tegen de achtergrond van het rationalisme. Meerdere oprichtingsleden hingen de opvattingen van rationalistische denkers als Baruch de Spinoza en Adriaan Koerbagh aan, met wie ze bovendien bevriend waren.
Conform hun overtuiging van het superieure, heilbrengende verstand had Nil Volentibus Arduum zich ten doel gesteld de mens gelukkiger te maken en de samenleving te verbeteren door de verstandelijke en emotionele capaciteiten van de Amsterdammers te vergroten. Via publicaties en opvoeringen hadden toneelstukken een aanzienlijk bereik, ze waren dan ook een geschikt middel bij het uitdragen van de rationalistische boodschap. Om toneelstukken effectief in te kunnen zetten, moest eerst de toneelkunst op een hoger niveau worden gebracht, in regels worden vastgelegd en vervolgens aan toneeldichters worden onderwezen. Zoals Descartes en Spinoza de wetten van mens en natuur trachtten te ontdekken en vast te leggen, wilde Nil Volentibus Arduum de wetmatigheden van ‘goede’ (dicht)kunst vinden.
Behalve in de toneeltheorie - die het genootschap zelf secuur toepaste - zien we de rationalistische benadering ook terug bij Nil Volentibus Arduums ingrepen tijdens het vertaalproces. Zo voorzag het genootschap toneelstukken van rationalistische thema’s en motieven of scherpte die aan. Een bijzonder voorbeeld is de voorzichtige, maar eenduidige ontkenning van het bestaan van de duivel en de almachtige God in de vertaalde komedie ‘Het spookend weeuwtje’ (1670), zoals we dit ook bij Spinoza en Koerbagh tegenkomen.