De ban van bestuur Een analyse van de werking van macht bij beleidskeuzen van 1978 tot 2018 over de inrichting van het bestuur van Amsterdam

Waarom stadsdeelbestuur in 2014 werd afgeschaft was een groot vraagteken. Achter de beleidskeuze van het kabinet om in te grijpen in de eigen verantwoordelijkheid van de hoofdstad om het stadsbestuur in te richten, zat meer dan het argument van de wetgever dat stadsdeelbestuur trekken vertoonde van een zelfstandige bestuurslaag. Dit argument en verschillende vragen over stadsdeelbestuur waren een uitnodiging om te analyseren wat deze trekken inhielden en welke beleidskeuzen daaraan ten grondslag lagen.
Hoe macht heeft gewerkt bij beleidskeuzen van 1978 tot 2018 over de inrichting van het bestuur van Amsterdam is de hoofdvraag bij deze analyse. Dit onderzoek is gebaseerd op honderden bronnen en tientallen interviews met direct betrokkenen, waaronder politici, hun adviseurs en ambtenaren. Het resultaat van deze studie is inzicht in het beroep dat actoren deden op hulpbronnen, (in)formele regels en framing als dimensies van macht bij het ontstaan van beleidskeuzen van 1978 tot 2018, die bepalend waren voor de inrichting van het bestuur van de hoofdstad. Deze inrichting bestond uit de gemeenteraad en het college van B&W, en evenknieën in de woonwijken in de stad, stadsdeelbestuur.
Een vooranalyse bracht naar voren dat de meest bepalende beleidskeuzen over de inrichting van het bestuur van Amsterdam met stadsdeelbestuur plaatsvonden in drie episoden. De eerste episode betrof de beleidskeuzen over de start van stadsdeelbestuur in Amsterdam van 1978-1988, als eerste onderdeel van de beoogde nieuwe inrichting van het bestuur van de hoofdstad. Beleidskeuzen richtten zich op de uitbreiding van het stadsbestuur met enkele honderden bestuurders. De tweede episode betrof beleidskeuzen van 1994-1997 over de stadsprovincie Amsterdam, waarmee de nieuwe inrichting van het bestuur compleet zou worden. De plannen voor de afronding van deze nieuwe inrichting van het bestuur gingen echter niet door, omdat Den Haag de Kamerbehandeling van de stadsprovinciewet voortijdig afbrak. Dit was het gevolg van het referendum van 17 mei 1995, waarbij Amsterdammers de stadsprovincie en stadsdeelbestuur dat daarbij hoorde wegstemden. De bestuurders van Amsterdam gingen niettemin verder met stadsdeelbestuur, totdat twee decennia later genoemde plannen uit Den Haag kwamen om stadsdeelbestuur af te schaffen vanaf 2014. Daarover gaat de derde episode van beleidskeuzen: over de inrichting van het bestuur van Amsterdam van 2010-2018, formeel zonder stadsdeelbestuur.
Dit onderzoek maakt inzichtelijk dat de formele besluiten over stadsdeelbestuur de uitkomst en het sluitstuk vormden van voorafgaande ontwikkelingen en handelingen van actoren, die op specifieke momenten in de tijd een bepaalde oplossing naar voren schoven. Om deze besluiten te kunnen begrijpen was het nodig om ontwikkelingen vanaf de grondgedachten over stadsdeelbestuur uit het begin van de vorige eeuw te analyseren. Inzicht in ontwikkelingen vanaf deze grondgedachten en in de historische en maatschappelijke context gedurende de verschillende decennia, legde de basis voor de analyse van de latere beleidskeuzen in de drie episoden. Sociaaldemocraten organiseerden de nieuwe inrichting van het bestuur de politiek in, vanaf grondgedachten daarover die teruggaan tot het begin van de vorige eeuw. Joris in ’t Veld, Joop den Uyl en Walter Etty hadden daarbij een bijzondere rol. Zo ook liberalen vanaf de jaren zeventig.