Zittingscultuur in de civiele rechtspraak

In Research Memorandum 2026/1 doet Nienke Doornbos verslag van een kwalitatief, empirisch onderzoek naar zittingscultuur in de civiele rechtspraak. De wijze waarop de mondelinge behandeling van zaken in de praktijk plaatsvindt wordt daarbij bezien in het licht van de achterliggende normen, waarden en overtuigingen van rechters. Rechters zelf benadrukken het belang van hoor en wederhoor en waarheidsvinding en de wens om de zitting zo in te richten dat procespartijen procedurele rechtvaardigheid zullen ervaren. Observaties bij twee rechtbanken laten zien hoe rechters hun werkwijze daarbij steeds afstemmen op de aard van het geschil en de kenmerken en opstelling van partijen en gemachtigden. De auteur benadrukt dat de zittingscultuur van rechters alleen vanuit een dergelijke contextuele aanpak goed te begrijpen is.

Het onderzoek omvat interviews met rechters en gedetailleerde observaties van rolzittingen, eenvoudige en complexe kantonzaken en handelszaken, waaronder zaken behandeld door de meervoudige kamer. Op dit continuüm van minst formeel naar zeer formele setting zijn er verschillende uitdagingen in de communicatie tussen de rechter, partijen en gemachtigden. Zo hebben kantonrechters regelmatig te maken met (niet-vertegenwoordigde) partijen met ongelijke juridische kennis en ervaring. In handelszaken – waarvoor verplichte procesvertegenwoordiging geldt - draait het daarentegen veelal om strak tijdsmanagement en het bewaken van de onpartijdigheid door middel van strikte toepassing van hoor en wederhoor. Het onderzoek identificeert de factoren die rechters laten meewegen bij hun aanpak ter zitting en draagt zo bij aan verdere theorievorming over het begrip zittingscultuur.