Het begin van 2003 is een goed moment voor debat over de toekomst van het Internet. Het is twintig jaar geleden dat ‘Technologies of freedom’, van Ithiel de Sola Pool verscheen. Pool schetst daarin een accuraat toekomstbeeld van de dilemma’s rond vrijheid en techniek en waarschuwt nadrukkelijk: It would be dire if the laws we make today governing the dominant mode of information handling in such an information society were subversive of its freedom.

Een fenomeen dat nu aandacht verdient is de vervanging van regelgeving door techniek, door Lessig Code as Law gedoopt. Dit biedt ongekende mogelijkheden voor doeltreffende regulering maar roept vragen op omtrent de democratische legitimatie van beslissingen over de communicatiegrondrechten.

Een voorbeeld vormen de democratisch tot stand gekomen normen met betrekking tot de grenzen van de vrijheid van meningsuiting. Die normen zijn sterk lokaal bepaald. Wat in het ene land gezien mag worden, is elders taboe. Vanaf het uitbreken van de informatierevolutie is gewaarschuwd voor de grensgeschillen die dit kan opleveren. Internationale harmonisatie kan zorgen voor tijdelijke vrede maar kan ook leiden tot vermindering van vrijheid voor iedereen of voor dominantie van de normen van de machtigste landen. Filtering wordt door sommigen gezien als dé oplossing voor handhaving van grenzen op Internet. Het stimuleren of zelfs verplichten van het gebruik van filtersoftware kan voor overheden een veel efficienter censuurmiddel opleveren dan de traditionele verbodsactie wegens een strafbare uiting. Maar door het geheimhouden van de filteringsoftware blijft onduidelijk welke informatie op welke gronden wordt uitgesloten.

Code as code heeft ook gevolgen voor de persoonlijke levenssfeer. Elektronische opsporing is grotendeels omgeven met de waarborgen die horen bij het traditionele strafonderzoek. De voorwaarden die worden gesteld aan schending van het briefgeheim zijn langzaam vertaald naar aftappen en meer 'geavanceerde' vormen van surveillance. De grens tussen opsporing en privacy is niet statisch maar verandert naar gelang de behoeften van de samenleving. Toch is er met de komst van spyware en andere in software gevatte opsporingsmiddelen een meer drastische verandering op til. Als de afweging over het gebruik van een controlemiddel aan democratische controle wordt onttrokken is het voor burgers onmogelijk de rechter te laten toetsen en is evenwichtigheid niet meer gegarandeerd.

Een van de normdoelen van het auteursrecht is het stimuleren van de schepping van werken. Nadat het auteursrechtelijk systeem door de komst van het ‘elektronisch vergiet’ onder druk is komen te staan richt de regulering zich steeds meer op technische bescherming en het voorkomen van omzeiling daarvan. De beperkingen van het auteursrecht die mede tot doel hebben de vrijheid van meningsuiting te beschermen lijken er in de techniek bekaaid vanaf te komen. Als toegang tot informatie wordt geweigerd komt geen rechter meer toe aan de vraag of een beperking al dan niet gerechtvaardigd is.

Dominantie op bepaalde softwaremarkten zorgt er tenslotte voor dat de schrijvers van programmatuur - de zogenoemde code writers - een beslissende invloed hebben op de informatiehuishouding van alle burgers. Bij gebrek aan open source normen onttrekt de architectuur van het Internet zich aan inzicht of controle door de gebruikers, hetgeen de feitelijke controle over deze infrastructuur in handen van een handvol bedrijven legt.

Deze voorbeelden hebben alle gemeen dat de kennis over en de invloed op belangrijke beslissingen omtrent onze communicatie beperkt zijn. Komend jaar zal het debat mijns inziens moeten gaan over de vraag hoe de transparantie van de techniek vergroot kan worden. Pas als de controle over de software gedemocratiseerd is, kunnen burgers en overheden de strijd aangaan over de grenzen van de communicatiegrondrechten. De vijand van de vrijheid is niet (alleen) de regulering van techniek maar de substitutie van regulering dóór techniek.